رادیوسرجری (SRS)؛ مراحل، کاربردها، مزایا، عوارض

رادیوسرجری استریوتاکتیک (SRS) یکی از روش های پیشرفته درمانی است که با استفاده از پرتوهای دقیق و متمرکز، ضایعات مشخصی را بدون ایجاد برش جراحی هدف قرار می دهد. این روش در بسیاری از موارد برای درمان برخی تومورهای مغزی، ناهنجاری های عروقی و اختلالات عصبی مورد استفاده قرار می گیرد. اما رادیوسرجری چگونه انجام می شود و چه بیماری هایی را می توان با آن درمان کرد؟ انتخاب این روش به عواملی مانند نوع و اندازه ضایعه، محل قرارگیری آن و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. رادیوسرجری می تواند بدون نیاز به جراحی باز انجام شود و در بسیاری از بیماران دوره بازگشت به فعالیت های روزمره کوتاهی دارد. در این مقاله مراحل انجام رادیوسرجری، بیماری های قابل درمان، کاندیدای مناسب، مدت و تعداد جلسات، مزایا، آمادگی های لازم، مراقبت ها، عوارض و هزینه این روش بررسی می شود.

رادیوسرجری استریوتاکتیک (SRS) چیست؟

رادیوسرجری نوعی درمان غیرتهاجمی یا کم تهاجمی از نظر ایجاد آسیب بافتی است که در آن پرتوهای پرانرژی با دقت بالا به سمت یک ضایعه مشخص هدایت می شوند. برخلاف جراحی باز، در این روش معمولاً برشی در پوست و جمجمه ایجاد نمی شود و هدف اصلی، رساندن دوز مناسب پرتو به ناحیه موردنظر و کاهش آسیب به بافت های سالم اطراف است.

رادیوسرجری بیشتر برای ضایعات کوچک و مشخص در مغز و برخی نواحی بدن کاربرد دارد. بسته به نوع دستگاه و شرایط بیمار، درمان می تواند در یک جلسه یا چند جلسه انجام شود. تصمیم گیری درباره استفاده از این روش پس از بررسی تصاویر پزشکی، نوع بیماری و شرایط بیمار انجام می شود.

مراحل انجام رادیوسرجری چگونه است؟

فرایند رادیوسرجری استریوتاکتیک (SRS) از بررسی دقیق بیماری و تصاویر پزشکی شروع می شود و پس از برنامه ریزی درمان به تابش پرتوهای متمرکز می رسد. در این روش، پزشک و تیم درمان ابتدا محل، اندازه و شکل ضایعه را مشخص می کنند تا پرتوها با بیشترین دقت ممکن به ناحیه هدف برسند. مراحل درمان ممکن است با توجه به نوع دستگاه و بیماری کمی متفاوت باشد.

مرحله	توضیحات
۱. بررسی و ارزیابی بیمار	پزشک سابقه پزشکی، علائم، بیماری زمینه ای و تصاویر تشخیصی مانند MRI یا CT را بررسی می کند تا مناسب بودن رادیوسرجری مشخص شود. نوع، اندازه و محل ضایعه از عوامل مهم در انتخاب این روش هستند.
۲. تصویربرداری و تعیین محل ضایعه	تصاویر دقیق از مغز یا ناحیه موردنظر تهیه می شود تا موقعیت و ابعاد ضایعه با دقت مشخص شود. این تصاویر برای برنامه ریزی مسیر تابش پرتو مورد استفاده قرار می گیرند.
۳. برنامه ریزی درمان	پزشک و متخصص فیزیک پزشکی با استفاده از نرم افزارهای تخصصی، میزان و مسیر تابش را تعیین می کنند. هدف این مرحله رساندن دوز مناسب به ضایعه و محافظت هرچه بیشتر از بافت های سالم اطراف است.
۴. آماده سازی بیمار	بیمار روی تخت درمان قرار می گیرد و در صورت نیاز از سیستم های مخصوص برای ثابت نگه داشتن سر یا بدن استفاده می شود. نوع آماده سازی به دستگاه و ناحیه تحت درمان بستگی دارد.
۵. تابش پرتوها	پرتوهای دقیق و متمرکز از جهت های مختلف به سمت ضایعه هدایت می شوند. بیمار معمولاً در طول تابش احساس برخورد پرتوها را ندارد و دستگاه بدون ایجاد برش، درمان را انجام می دهد.
۶. پایان درمان و ترخیص	پس از پایان تابش، تیم درمان وضعیت بیمار را بررسی می کند و در صورت مناسب بودن شرایط، بیمار می تواند مرکز درمانی را ترک کند. در بسیاری از موارد نیازی به بستری طولانی وجود ندارد.
۷. پیگیری پس از درمان	پزشک در زمان های مشخص، بیمار را معاینه و در صورت نیاز تصویربرداری های کنترلی مانند MRI درخواست می کند. نتیجه رادیوسرجری معمولاً بر اساس تغییرات ضایعه و وضعیت بالینی بیمار در طول زمان ارزیابی می شود.

انواع رادیوسرجری

رادیوسرجری به کمک دستگاه‌ها و فناوری‌های متفاوت انجام میشود و هرکدام ویژگی‌ها و کاربردهای خاص خود را دارند. تفاوت این روش‌ها در نحوه تولید و تمرکز پرتوی درمانی است، اما هدف همه آنها درمان دقیق ضایعه با کمترین آسیب به بافت سالم است.

آشنایی با این روش‌ها باعث میشود بیمار درک روشن‌تری از فرایند درمان داشته باشد و بهتر بفهمد چرا پزشک یک نوع رادیوسرجری را برای شرایط او مناسب‌تر میداند. در مراکز تخصصی، از جمله در درمان‌هایی که دکتر امین جهانبخشی ارائه میکند، انتخاب روش بر اساس محل، اندازه و ماهیت ضایعه انجام میشود.

رادیوسرجری مبتنی بر لیناک

لیناک دستگاهی است که پرتوهای پرانرژی را تولید و با انعطاف زیاد به شکل دلخواه تنظیم میکند، به همین دلیل در درمان طیف گسترده‌ای از ضایعه‌ها قابل استفاده است. این روش در تومورها، ناهنجاری‌های عروقی و ضایعه‌های نزدیک ساختارهای حیاتی کاربرد دارد، زیرا میتوان برنامه ریزی دقیقی برای شکل، زاویه و شدت پرتو انجام داد.

در مراکز مجهز، از جمله در درمان‌های زیر نظر دکتر امین جهانبخشی، لیناک به دلیل سرعت مناسب، تنظیم پذیری بالا و امکان طراحی درمان متناسب با آناتومی هر بیمار مورد استفاده قرار میگیرد. این روش برای ضایعه‌های بزرگ‌تر یا پیچیده نیز گزینه مناسبی محسوب میشود.

گامانایف

گاما نایف یک سامانه ویژه برای درمان ضایعه‌های مغزی است و پرتوی درمانی را از مسیرهای متعدد به یک نقطه بسیار دقیق هدایت میکند. این روش برای ضایعه‌های کوچک و محدود در ناحیه‌های حساس مغزی کارایی بالایی دارد، چون تنها در محل هدف انرژی آزاد میشود و بافت سالم اطراف تا حد زیادی حفظ میشود. همین ویژگی باعث شده گامانایف به یکی از استانداردهای مهم رادیوسرجری در جهان تبدیل شود.

در این روش نیاز به جراحی باز یا بیهوشی نیست و بیمار معمولا همان روز به خانه بازمیگردد. اثرگذاری درمان به صورت تدریجی ظاهر میشود، اما دقت بالا و ایمنی مناسب آن باعث شده تا در بسیاری از مراکز پیشرفته درمانی جایگاه مهمی داشته باشد.

سایبرنایف

سایبر نایف یک سیستم رباتیک پیشرفته است که پرتوی درمانی را با انعطاف زیاد از زاویه‌های مختلف به ضایعه میرساند. این دستگاه میتواند موقعیت بدن بیمار را در طول درمان رصد کند و در صورت نیاز مسیر پرتو را اصلاح کند، بنابراین دقت نهایی حفظ میشود. این ویژگی به ویژه برای ضایعه‌هایی که شکل نامنظم دارند یا در ستون فقرات قرار گرفته‌اند مفید است.

سایبر نایف برای بیمارانی مناسب است که ضایعه آنها در محل‌هایی قرار دارد که ثابت نگه داشتن کامل بدن دشوار است یا جراحی باز برای آنها ریسک بالایی دارد. در برخی شرایط نیز میتوان از این روش به عنوان درمان تکمیلی استفاده کرد.

ویژگی‌ها	گاما نایف	سایبر نایف	رادیوسرجری مبتنی بر لیناک
نوع دستگاه	سامانه ثابت با تمرکز بسیار دقیق پرتو	سامانه روباتیک با قابلیت اصلاح موقعیت	دستگاه قابل تنظیم با انعطاف بالا
محل‌های مناسب درمان	ضایعه‌های کوچک و محدود مغزی	ضایعه‌های نامنظم و نواحی متحرک مانند ستون فقرات	طیف گسترده‌ای از تومورها و ناهنجاری‌های عروقی
میزان دقت	بسیار بالا و نقطه‌ای	بالا با قابلیت دنبال کردن حرکت بدن	بالا با امکان شکل‌دهی متنوع به پرتو
نیاز به بیهوشی	ندارد	ندارد	ندارد
مدت انجام درمان	یک جلسه کوتاه	جلسات کوتاه، با امکان درمان پیچیده‌تر	بسته به طرح درمان، معمولا کوتاه
مزیت اصلی	مناسب نواحی بسیار حساس مغز	انعطاف زیاد و پوشش ضایعه‌های پیچیده	تنظیم‌پذیری بالا و کاربرد گسترده
کاربرد در درمان‌های دکتر امین جهانبخشی	مناسب ضایعه‌های کوچک و دقیق مغزی	مناسب ضایعه‌های ستون فقرات و موارد خاص	مناسب ضایعه‌های نیازمند طرح‌ریزی اختصاصی

رادیوسرجری برای چه بیماری هایی مناسب است؟

رادیوسرجری استریوتاکتیک (SRS) برای همه تومورها و بیماری های مغزی مناسب نیست و انتخاب بیمار باید بر اساس شرایط اختصاصی انجام شود. اندازه و محل ضایعه، نوع بیماری، نزدیکی آن به ساختارهای حساس و وضعیت عمومی بیمار از عوامل مهم در تصمیم گیری هستند. این روش در درمان یا کنترل برخی ضایعات مغزی و عروقی کاربرد دارد و در بعضی بیماری های عصبی نیز می تواند مورد استفاده قرار گیرد.

رادیوسرجری برای متاستاز مغزی

متاستاز مغزی به انتقال سلول های سرطانی از قسمت دیگری از بدن به مغز گفته می شود. در برخی بیماران که تعداد، اندازه و محل متاستازها شرایط مناسبی داشته باشد، رادیوسرجری می تواند برای کنترل ضایعات مورد استفاده قرار گیرد. این روش امکان تابش دقیق به نواحی مشخص را فراهم می کند. انتخاب درمان به نوع سرطان، تعداد و اندازه ضایعات و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.

بیشتر بخوانید: درمان تومور مغزی با رادیوسرجری

رادیوسرجری برای مننژیوم

مننژیوم یکی از تومورهای شایع سیستم عصبی مرکزی است که از پرده های اطراف مغز و نخاع منشأ می گیرد. در برخی مننژیوم های کوچک یا ضایعاتی که جراحی باز برای آن ها دشوارتر است، رادیوسرجری می تواند یکی از گزینه های درمانی باشد. هدف درمان معمولاً کنترل رشد تومور است. تصمیم گیری درباره این روش به محل، اندازه و ویژگی های تومور بستگی دارد.

رادیوسرجری برای شوانوم دهلیزی

شوانوم دهلیزی یا نوروم آکوستیک توموری معمولاً خوش خیم است که در مسیر عصب مرتبط با شنوایی و تعادل ایجاد می شود. در برخی بیماران، رادیوسرجری می تواند برای کنترل رشد این تومور مورد استفاده قرار گیرد. این روش به ویژه در ضایعات کوچک تر یا شرایطی که جراحی باز گزینه مناسبی نیست، ممکن است مطرح شود. بررسی وضعیت شنوایی و محل تومور در انتخاب درمان اهمیت دارد.

رادیوسرجری برای ناهنجاری شریانی وریدی مغز

ناهنجاری شریانی وریدی مغز یا AVM یک اتصال غیرطبیعی میان شریان ها و وریدهای مغزی است که می تواند خطر خونریزی ایجاد کند. رادیوسرجری می تواند با ایجاد تغییرات تدریجی در عروق هدف، به مسدود شدن تدریجی ناهنجاری کمک کند. اثر درمان معمولاً فوری نیست و ممکن است مدت زمانی برای تکمیل فرآیند لازم باشد. انتخاب این روش به اندازه، محل و ویژگی های AVM بستگی دارد.

رادیوسرجری برای نورالژی عصب سه قلو

نورالژی عصب سه قلو می تواند باعث بروز حملات شدید و ناگهانی درد در صورت شود. در برخی بیمارانی که به درمان های دارویی پاسخ مناسبی نمی دهند یا گزینه های دیگر برای آن ها مناسب نیست، رادیوسرجری می تواند به عنوان یک روش درمانی مورد توجه قرار گیرد. پرتوها در این روش به بخش مشخصی از عصب سه قلو هدایت می شوند. هدف اصلی کاهش شدت و دفعات درد است.

رادیوسرجری برای تومورهای هیپوفیز

برخی تومورهای هیپوفیز، به ویژه تومورهای باقی مانده یا عود کننده، ممکن است در شرایط خاص با رادیوسرجری درمان شوند. دقت بالای این روش اهمیت زیادی دارد زیرا غده هیپوفیز در نزدیکی ساختارهای حساس مغزی قرار گرفته است. اندازه و موقعیت تومور و فاصله آن از ساختارهای مهم در انتخاب این روش مؤثر است. درمان باید پس از ارزیابی تخصصی توسط تیم پزشکی انجام شود.

رادیوسرجری برای چه کسانی مناسب است؟

مناسب بودن رادیوسرجری به تشخیص بیماری و ویژگی های ضایعه بستگی دارد و نمی توان این روش را برای همه بیماران مناسب دانست. پزشک معمولاً تصاویر MRI یا CT، اندازه و محل ضایعه و شرایط عمومی فرد را بررسی می کند. در بعضی موارد نیز رادیوسرجری به جای جراحی و در برخی شرایط به عنوان درمان تکمیلی مورد استفاده قرار می گیرد.

کاندیدای مناسب رادیوسرجری شامل افراد زیر باشد:

• برخی افراد مبتلا به ناهنجاری شریانی وریدی مغز.
• بیمارانی که ضایعه مغزی کوچک و مشخص دارند.
• برخی بیماران مبتلا به متاستازهای مغزی با شرایط مناسب.
• افرادی که برخی تومورهای خوش خیم یا بدخیم محدود دارند.
• بیمارانی که ضایعه در موقعیتی مناسب برای تابش دقیق قرار گرفته است.
• بیمارانی که جراحی باز برای آن ها به دلایل مختلف دشوار یا پرخطر است.
• بیمارانی که به درمان های قبلی پاسخ کافی نداده اند یا دچار عود ضایعه شده اند.
• برخی افراد مبتلا به نورالژی عصب سه قلو که گزینه های دیگر برای آنها مناسب نیست.

مدت زمان رادیوسرجری

مدت زمان رادیوسرجری به نوع دستگاه، اندازه و محل ضایعه، تعداد نقاط هدف و پیچیدگی برنامه درمان بستگی دارد. خود تابش ممکن است از چند دقیقه تا مدت بیشتری طول بکشد، اما آماده سازی و تنظیمات پیش از درمان نیز بخشی از زمان حضور بیمار در مرکز درمانی است.

در روش های تک جلسه ای، معمولاً درمان در یک روز انجام می شود. اگر بهترین متخصص رادیوسرجری تهران درمان چند جلسه ای را مناسب بداند، برنامه درمان در چند روز یا هفته تنظیم خواهد شد. بیمار معمولاً در طول تابش نیازی به بیهوشی عمومی ندارد، هرچند در شرایط خاص ممکن است اقدامات دارویی یا آرام بخشی مورد نیاز باشد. زمان دقیق درمان پس از برنامه ریزی توسط تیم درمان مشخص می شود.

تعداد جلسات رادیوسرجری

تعداد جلسات رادیوسرجری ثابت نیست و بر اساس بیماری، اندازه ضایعه، محل آن و هدف درمان تعیین می شود. برخی بیماران با رادیوسرجری تک جلسه ای درمان می شوند، در حالی که برای برخی ضایعات، درمان در چند جلسه انجام می گیرد. روش چندجلسه ای را می توان در شرایط خاص به عنوان رادیوتراپی استریوتاکتیک چند جلسه ای یا فراکشنه در نظر گرفت.

• یک جلسه: در برخی ضایعات کوچک و مناسب، تمام دوز موردنظر در یک جلسه به ناحیه هدف تابانده می شود.
• چند جلسه: در بعضی شرایط، دوز درمانی در چند جلسه تقسیم می شود تا امکان محافظت بیشتر از بافت های حساس فراهم شود.
• تعداد جلسات بر اساس ضایعه: اندازه، شکل و محل قرارگیری ضایعه در تعیین تعداد جلسات نقش دارد.
• تعداد جلسات بر اساس هدف درمان: هدف درمان و نوع بیماری نیز در انتخاب درمان تک جلسه ای یا چند جلسه ای موثر است.
• تعیین نهایی توسط پزشک: برنامه دقیق درمان پس از بررسی تصاویر و شرایط اختصاصی بیمار مشخص می شود.

مزایای رادیوسرجری استریوتاکتیک (SRS)

رادیوسرجری (SRS) به دلیل دقت بالای تابش، در شرایط مناسب می تواند جایگزینی برای برخی روش های جراحی یا گزینه ای مکمل در درمان باشد. مهم ترین ویژگی این روش، هدف قرار دادن ضایعه با پرتوهای متمرکز و کاهش تابش به بافت های سالم اطراف است. از آنجا که در این روش معمولاً برش جراحی ایجاد نمی شود، بسیاری از محدودیت های مرتبط با جراحی باز وجود ندارد. البته میزان مزایا به نوع بیماری و شرایط بیمار بستگی دارد و رادیوسرجری برای همه افراد بهترین گزینه نیست.

• دقت بالای تابش پرتو
• عدم نیاز معمول به برش جراحی
• کاهش آسیب به بافت های سالم اطراف
• امکان درمان برخی ضایعات با یک جلسه
• کاهش نیاز به بستری طولانی در بسیاری از موارد
• امکان انجام درمان به صورت سرپایی در شرایط مناسب
• قابلیت استفاده به عنوان درمان تکمیلی در برخی بیماری ها
• امکان درمان برخی ضایعات غیرقابل دسترس با جراحی باز
• بازگشت سریع تر به فعالیت های روزمره در بسیاری از بیماران

آمادگی قبل از رادیوسرجری

آمادگی قبل از رادیوسرجری با توجه به بیماری و نوع دستگاه مورد استفاده متفاوت است، اما ارزیابی دقیق بیمار پیش از شروع درمان اهمیت زیادی دارد. پزشک معمولاً تصاویر تشخیصی و سوابق پزشکی را بررسی می کند تا برنامه درمانی متناسب با شرایط بیمار طراحی شود. بیمار باید تمام داروهای مصرفی، بیماری های زمینه ای و سابقه درمانی خود را به تیم درمان اطلاع دهد. به طور کلی اقدامات قبل از رادیوسرجری به شرح زیر است:

• در زمان تعیین شده در مرکز درمانی حاضر شوید.
• داروهای خود را بدون هماهنگی پزشک قطع یا تغییر ندهید.
• دستورهای مربوط به خوردن و آشامیدن پیش از درمان را رعایت کنید.
• تصاویر و مدارک پزشکی قبلی خود را در اختیار تیم درمان قرار دهید.
• تمام داروهای مصرفی و بیماری های زمینه ای خود را به پزشک اطلاع دهید.
• در صورت احتمال بارداری، موضوع را پیش از شروع درمان به پزشک اطلاع دهید.
• درباره حساسیت های دارویی یا سابقه واکنش های پزشکی با تیم درمان صحبت کنید.

مراقبت های بعد از رادیوسرجری

رادیوسرجری در بسیاری از موارد به مراقبت پیچیده یا دوره نقاهت طولانی نیاز ندارد و بیمار می تواند پس از مدت کوتاهی به فعالیت های معمول خود بازگردد. با این حال، این موضوع به نوع بیماری، محل درمان، تعداد جلسات و شرایط عمومی فرد بستگی دارد. برخی بیماران ممکن است برای مدت کوتاهی دچار خستگی، سردرد یا علائم خفیف دیگر شوند. پیگیری پزشکی اهمیت زیادی دارد زیرا اثر درمان ممکن است بلافاصله قابل مشاهده نباشد و در برخی بیماری ها به ماه ها زمان نیاز داشته باشد.

• داروهای تجویز شده را طبق دستور پزشک مصرف کنید.
• از تغییر خودسرانه داروهای مرتبط با بیماری اصلی خودداری کنید.
• روند درمان و پاسخ ضایعه را در ویزیت های بعدی پیگیری کنید.
• محدودیت های اختصاصی اعلام شده توسط پزشک را رعایت کنید.
• در صورت بروز سردرد شدید یا علائم عصبی جدید، پزشک را مطلع کنید.
• برنامه تصویربرداری و ویزیت های پیگیری را طبق نظر پزشک انجام دهید.
• در صورت احساس خستگی، برای مدت کوتاهی فعالیت های سنگین را کاهش دهید.

عوارض رادیوسرجری

رادیوسرجری در مقایسه با جراحی باز معمولاً با آسیب مستقیم و برش کمتری همراه است، اما مانند هر روش درمانی می تواند عوارضی ایجاد کند. نوع و شدت عوارض به محل درمان، مقدار پرتو، اندازه ضایعه و شرایط فرد بستگی دارد. برخی عوارض رادیوسرجری ممکن است کوتاه مدت باشند و برخی دیگر با فاصله بیشتری پس از درمان ایجاد شوند. عوارض این روش عبارتند از:

• تهوع
• تشنج
• سردرد
• خستگی
• سرگیجه
• ادم مغزی
• تغییرات عصبی
• آسیب به بافت های اطراف
• آسیب عصبی در موارد نادر
• تورم یا التهاب اطراف ضایعه
• اختلالات شناختی در موارد خاص
• نکروز ناشی از پرتو در موارد خاص
• تغییرات هورمونی در صورت درمان نزدیک غده هیپوفیز

هزینه رادیوسرجری

هزینه رادیوسرجری برای همه بیماران یکسان نیست و بر اساس عوامل مختلف تعیین می شود. نوع بیماری و ضایعه، اندازه و محل آن، تعداد جلسات مورد نیاز و نوع دستگاه مورد استفاده می توانند بر هزینه نهایی تاثیر بگذارند. هزینه تصویربرداری ها، برنامه ریزی درمان، ویزیت پزشک و خدمات مورد نیاز پیش و پس از درمان نیز ممکن است در هزینه کلی موثر باشند.

پوشش بیمه نیز بسته به نوع بیمه، مرکز درمانی و شرایط درمان متفاوت است. برای درمان های تک جلسه ای یا چند جلسه ای نیز هزینه ها می تواند متفاوت باشد. بنابراین اعلام یک قیمت ثابت بدون بررسی پرونده بیمار دقیق نیست. برای اطلاع از هزینه دقیق، ابتدا باید بیمار توسط پزشک ارزیابی و برنامه درمانی مشخص شود.

نتیجه گیری

با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، رادیوسرجری استریوتاکتیک (SRS) یک روش دقیق برای درمان یا کنترل برخی ضایعات مغزی و اختلالات مشخص است که بدون ایجاد برش جراحی، پرتوهای متمرکز را به ناحیه هدف هدایت می کند. این روش می تواند در شرایط مناسب برای برخی تومورهای مغزی، متاستازها، ناهنجاری های عروقی و بعضی اختلالات عصبی مورد استفاده قرار گیرد. تعداد جلسات و مدت درمان به نوع و اندازه ضایعه و محل قرارگیری آن بستگی دارد. از مهمترین مزایای رادیوسرجری میتوان به دقت بالا، عدم نیاز معمول به جراحی باز و دوره بازگشت نسبتاً کوتاه اشاره کرد. با وجود این، انتخاب بیمار اهمیت زیادی دارد و این روش برای تمام ضایعات یا بیماران مناسب نیست. ارزیابی تصاویر پزشکی و شرایط عمومی بیمار توسط متخصص، اساس تصمیم گیری درباره انجام رادیوسرجری است.

سوالات متداول