تومور مغزی چیست و چه علائمی دارد؟

تومور مغزی (Brain tumor) به رشد غیرطبیعی سلول ها در مغز یا بافت های اطراف آن گفته می شود و بسته به نوع، محل و سرعت رشد، علائم متفاوتی ایجاد می کند. برخی توده های مغزی خوش خیم و با رشد آهسته هستند، در حالی که برخی دیگر ماهیت بدخیم و تهاجمی دارند. اما علائم تومور مغزی چیست و چه نشانه هایی نیاز به بررسی پزشکی دارند؟ سردرد، تشنج، اختلال بینایی، تغییرات رفتاری و ضعف اندام ها از جمله نشانه هایی هستند که ممکن است در برخی بیماران مشاهده شوند. در ادامه، درباره علائم و نشانه های اولیه، علت ها، انواع تومورهای مغزی، عوامل خطر، روش های تشخیص و راهکارهای درمانی توضیح داده می شود پس با ما همراه باشید.

تومور مغزی چیست؟

تومور مغزی (Brain tumor) توده ای ناشی از رشد غیرطبیعی سلول ها در مغز یا ساختارهای اطراف آن است. این تومورها می توانند از خود مغز و سیستم عصبی مرکزی منشأ بگیرند که به آن ها تومورهای اولیه مغز گفته می شود یا در نتیجه گسترش سرطان از اندام دیگری ایجاد شوند که در این حالت تومور متاستاتیک یا ثانویه نام دارند.

تومورهای مغزی از نظر نوع سلول، سرعت رشد، درجه و رفتار بالینی با یکدیگر تفاوت دارند. برخی تومورها غیرسرطانی هستند، اما حتی یک تومور خوش خیم نیز در صورت فشار بر بخش های حساس مغز می تواند مشکلات جدی ایجاد کند. انتخاب روش درمان نیز تا حد زیادی به نوع، اندازه، محل توده و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد.

علائم تومور مغزی

بهتر است بدانید علائم تومور مغزی در همه افراد یکسان نیست و محل تومور، اندازه آن و میزان سرعت رشد می تواند نوع نشانه ها را تعیین کند. بعضی علائم به دلیل افزایش فشار داخل جمجمه ایجاد می شوند و برخی دیگر نتیجه درگیر شدن قسمت مشخصی از مغز هستند. سردرد به تنهایی الزاماً به معنای وجود توده مغزی نیست و معمولاً مجموعه ای از نشانه ها برای ارزیابی پزشکی اهمیت دارد. مهمترین علائم احتمالی عبارتند از:

• تشنج
• گیجی
• اختلال گفتار
• اختلال تعادل
• اختلال بینایی
• کاهش تمرکز
• اختلال شنوایی
• اختلال حافظه
• تغییرات رفتاری
• تهوع و استفراغ
• بی حسی اندام ها
• تغییرات شخصیتی
• تاری دید یا دوبینی
• مشکل در راه رفتن
• ضعف یک سمت بدن
• خواب آلودگی غیرعادی
• اختلال هماهنگی حرکتی
• سردردهای جدید یا رو به تشدید

اولین علائم تومور مغزی

اولین علائم تومور مغزی ممکن است بسیار تدریجی ایجاد شوند و در مراحل ابتدایی با مشکلات شایع دیگری اشتباه گرفته شوند. نوع علائم اولیه تا حد زیادی به محل رشد توده بستگی دارد و در برخی افراد نخستین نشانه می تواند تشنج یا تغییر جدید در عملکرد عصبی باشد. از علائم اولیه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:

• تاری دید
• اختلال تعادل
• کاهش تمرکز
• مشکلات حافظه
• تشنج بدون سابقه قبلی
• تهوع و استفراغ مکرر
• سردرد جدید یا متفاوت
• ضعف یا بی حسی اندام
• مشکل در صحبت کردن
• تغییرات خلقی و رفتاری

نکته مهم: بروز ناگهانی تشنج، ضعف یا بی حسی یک طرفه، اختلال شدید گفتار، کاهش سطح هوشیاری یا سایر علائم عصبی حاد نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

علت ایجاد تومور مغزی

در بسیاری از بیماران نمی توان یک علت مشخص برای ایجاد تومور مغزی تعیین کرد. به طور کلی، تومورها زمانی شکل می گیرند که تغییراتی در ماده ژنتیکی سلول ها باعث اختلال در کنترل طبیعی رشد و تقسیم سلولی شود و سلول های غیرطبیعی به تکثیر ادامه دهند. در تومورهای ثانویه، سلول های سرطانی از بخش دیگری از بدن به مغز گسترش پیدا می کنند. برخی سندرم های ژنتیکی و سابقه دریافت دوزهای درمانی پرتوهای یونیزان نیز با افزایش احتمال بعضی تومورهای سیستم عصبی مرکزی ارتباط دارند.

علت یا زمینه مرتبط	توضیحات
تغییرات ژنتیکی سلول ها	تغییر در ژن های کنترل کننده رشد و تقسیم سلولی می تواند زمینه تکثیر غیرطبیعی سلول ها و تشکیل توده را فراهم کند. این تغییرات ممکن است در طول زندگی ایجاد شوند.
سندرم های ژنتیکی ارثی	بعضی اختلالات ارثی با استعداد بیشتر برای ایجاد برخی تومورهای مغز و سیستم عصبی مرکزی همراه هستند، هرچند این موارد سهم محدودی از کل بیماران دارند.
انتشار سرطان از اندام های دیگر	در تومورهای ثانویه، سرطان ابتدا در اندامی دیگر ایجاد شده و سپس سلول های آن از طریق مسیرهای بدن به مغز منتشر می شوند.
پرتوهای یونیزان	سابقه مواجهه درمانی با دوزهای قابل توجه پرتوهای یونیزان در ناحیه سر و گردن یکی از عوامل محیطی شناخته شده مرتبط با افزایش خطر بعضی تومورهای مغزی است.

انواع تومور مغزی

انواع تومور مغزی بر اساس محل شروع، سلول منشأ، ویژگی های بافت شناسی و مولکولی و رفتار تومور طبقه بندی می شوند. بیش از صد نوع تومور سیستم عصبی مرکزی شناخته شده است و همه آنها رفتار یا درمان مشابهی ندارند. برخی تومورها در خود مغز ایجاد می شوند، در حالی که بعضی از پرده ها، اعصاب یا سایر ساختارهای اطراف مغز منشا می گیرند.

گلیوما

گلیوما گروهی از تومورهای سیستم عصبی مرکزی است که از سلول های گلیال یا سلول های مرتبط با آن ها منشأ می گیرد. این گروه شامل چندین نوع و درجه متفاوت است و رفتار آن می تواند از رشد آهسته تا رشد بسیار تهاجمی متغیر باشد. آستروسیتوما، الیگودندروگلیوما و بعضی تومورهای دیگر در این گروه قرار می گیرند. علائم بر اساس محل درگیری مغز متفاوت است و ممکن است شامل تشنج، سردرد یا نقص عصبی باشد. برنامه درمانی نیز با توجه به تشخیص دقیق بافتی و مولکولی تعیین می شود.

گلیوبلاستوما

گلیوبلاستوما یکی از تومورهای بدخیم و سریع الرشد سیستم عصبی مرکزی است که بیشتر در بزرگسالان دیده می شود. نشانه های آن می تواند بر اساس محل توده شامل تشنج، اختلال تفکر، مشکلات گفتاری و بینایی، ضعف یا اختلال تعادل باشد. برای تشخیص دقیق معمولاً بررسی تصویربرداری و ارزیابی بافت تومور اهمیت دارد. درمان اغلب شامل ترکیبی از جراحی، پرتودرمانی و شیمی درمانی است. هدف درمان کنترل رشد تومور، کاهش علائم و افزایش طول و کیفیت زندگی بیمار است.

مننژیوم

مننژیوم از پرده های پوشاننده مغز و نخاع منشا می گیرد و بسیاری از انواع آن رشد نسبتاً آهسته ای دارند. بعضی مننژیوم های کوچک ممکن است برای مدتی هیچ علامتی ایجاد نکنند و به صورت اتفاقی در تصویربرداری شناسایی شوند. در صورت بزرگ شدن، فشار بر بافت های اطراف می تواند باعث بروز علائمی مانند سردرد، تشنج یا مشکلات عصبی شود. در برخی موارد تنها پایش دوره ای کافی است و در موارد دیگر جراحی یا پرتودرمانی مورد نیاز خواهد بود. تصمیم درمانی به اندازه، درجه، محل توده و علائم بیمار بستگی دارد.

تومورهای هیپوفیز

تومورهای هیپوفیز در غده هیپوفیز واقع در قاعده مغز ایجاد می شوند و ممکن است علاوه بر اثر فشاری، تعادل هورمونی بدن را نیز تغییر دهند. بعضی از این تومورها باعث افزایش یا کاهش تولید هورمون های خاص می شوند. در صورت رشد توده، فشار بر ساختارهای اطراف به ویژه مسیرهای بینایی می تواند مشکلات دید ایجاد کند. تشخیص معمولاً با تصویربرداری و بررسی هورمونی تکمیل می شود. نوع درمان با توجه به اندازه تومور، عملکرد هورمونی و شرایط بیمار مشخص خواهد شد.

شوانوما

شوانوما توموری است که از سلول های شوان اطراف اعصاب ایجاد می شود و در بسیاری از موارد ماهیت خوش خیم دارد. یکی از شناخته شده ترین انواع آن شوانوم وستیبولار است که عصب مرتبط با شنوایی و تعادل را درگیر می کند. کاهش شنوایی، وزوز گوش و اختلال تعادل می توانند از نشانه های آن باشند. بعضی تومورهای کوچک تنها به پایش تصویربرداری نیاز دارند. برای ضایعات علامت دار یا در حال رشد ممکن است جراحی یا روش های پرتودرمانی دقیق در نظر گرفته شود.

مدولوبلاستوما

مدولوبلاستوما یک تومور اولیه بدخیم سیستم عصبی مرکزی است که از ناحیه مخچه آغاز می شود و بیشتر در کودکان مشاهده می شود، اگرچه در بزرگسالان نیز ممکن است رخ دهد. این تومور قابلیت انتشار از طریق مایع مغزی نخاعی را دارد. اختلال تعادل، سردرد، تهوع و استفراغ از علائم احتمالی آن هستند. تشخیص قطعی نیازمند بررسی نمونه بافت تومور است. درمان می تواند ترکیبی از جراحی، پرتودرمانی و شیمی درمانی باشد.

اپاندیموما

اپاندیموما از سلول های مرتبط با پوشش بطن های مغز و کانال مرکزی نخاع منشا می گیرد. این تومور ممکن است در مغز یا نخاع شکل بگیرد و رفتار آن بر اساس نوع و درجه متفاوت باشد. توده های داخل مغزی ممکن است جریان طبیعی مایع مغزی نخاعی را مختل کنند و باعث افزایش فشار داخل جمجمه شوند. جراحی یکی از روش های اصلی درمان در بسیاری از موارد است. در برخی بیماران، بر اساس شرایط تومور، پرتودرمانی نیز به برنامه درمان اضافه می شود.

تومور متاستاتیک مغز

تومور متاستاتیک یا تومور ثانویه مغز از خود مغز شروع نمی شود و حاصل گسترش سرطان از بخش دیگری از بدن است. سرطان ریه، پستان، کلیه، روده بزرگ و ملانوما از سرطان هایی هستند که می توانند به مغز انتشار پیدا کنند. نوع سلول های توده همچنان ویژگی های سرطان اولیه را حفظ می کند. روش درمان به تعداد و محل ضایعات، نوع سرطان اولیه، وضعیت بیماری در سایر قسمت های بدن و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. جراحی، پرتودرمانی، درمان های دارویی و روش های هدفمند ممکن است در برنامه درمانی استفاده شوند.

عوامل خطر ابتلا به تومور مغزی

شناخت عوامل خطر تومور مغزی به این معنا نیست که هر فرد دارای این عوامل حتماً به بیماری مبتلا خواهد شد. در واقع، اطلاعات درباره عوامل محیطی ایجاد کننده بیشتر تومورهای اولیه مغز محدود است و بسیاری از بیماران هیچ عامل خطر مشخصی ندارند. یکی از عوامل محیطی اثبات شده تر، دریافت دوزهای درمانی پرتوهای یونیزان در ناحیه سر و گردن است. به طور کلی عوامل خطر ابتلا به تومور مغزی به شرح زیر است:

عامل خطر	توضیح
سابقه پرتودرمانی ناحیه سر	دریافت دوزهای درمانی پرتوهای یونیزان احتمال تومورهای مغزی را افزایش می دهد.
برخی سندرم های ژنتیکی	تعدادی از بیماری ها و سندرم های ارثی با افزایش استعداد ابتلا به تومورهای سیستم عصبی مرکزی ارتباط دارند.
سابقه خانوادگی خاص	در تعداد محدودی از بیماران، زمینه ژنتیکی خانوادگی می تواند در افزایش خطر نقش داشته باشد.
ضعف شدید سیستم ایمنی	نقص ایمنی یا مصرف داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی می تواند خطر برخی تومورها، به ویژه لنفوم CNS را افزایش دهد.
افزایش سن	احتمال ابتلا به بعضی انواع تومور مغزی با افزایش سن بیشتر می شود، هرچند برخی بیشتر در کودکان و جوانان دیده می شوند.

روشهای تشخیص تومور مغزی

تشخیص تومور مغزی تنها بر اساس علائم امکان پذیر نیست و معمولاً ترکیبی از معاینه پزشکی، ارزیابی عملکرد عصبی و تصویربرداری مورد استفاده قرار می گیرد. MRI یکی از مهمترین روش های تصویربرداری برای بررسی توده های مغزی است و در شرایط خاص CT اسکن نیز کاربرد دارد. مهمترین روش های تشخیصی این عارضه به شرح زیر است:

• معاینه عصبی
• سی تی اسکن مغز
• بررسی پاتولوژی بافت
• نمونه برداری یا بیوپسی
• تصویربرداری MRI مغز
• MRI با تزریق ماده حاجب
• آزمایش های خون در موارد لازم
• آزمایش های مولکولی و ژنتیکی تومور
• بررسی بینایی و شنوایی در موارد مرتبط
• تصویربرداری از سایر قسمت های بدن در صورت احتمال متاستاز

روشهای درمان تومور مغزی

لازم به ذکر است درمان تومور مغزی برای همه بیماران یکسان نیست و بر اساس نوع و درجه تومور، اندازه، محل قرارگیری، سرعت رشد، سن و وضعیت عمومی بیمار انتخاب می شود. بعضی تومورهای کوچک و کم خطر ممکن است تنها تحت پایش منظم قرار گیرند، در حالی که توده های علامت دار یا بدخیم معمولاً به درمان فعال نیاز دارند. در ادامه به روشهای درمان این عارضه اشاره می نماییم:

• پرتودرمانی
• شیمی درمانی
• درمان هدفمند
• جراحی تومور مغزی
• داروهای کنترل تشنج
• توانبخشی پس از درمان
• رادیوسرجری استریوتاکتیک
• پیگیری و تصویربرداری دوره ای
• درمان های دارویی متناسب با نوع تومور
• کورتیکواستروئیدها برای کنترل تورم در موارد لازم

نتیجه گیری

با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، تومور مغزی اصطلاحی کلی برای گروه متنوعی از توده های اولیه یا ثانویه مغز است و همه این تومورها سرطانی یا دارای رفتار مشابه نیستند. علائم بیماری با توجه به محل، اندازه و سرعت رشد توده متفاوت است و می تواند از سردرد و اختلال بینایی تا تشنج، ضعف اندام ها و تغییرات شناختی متغیر باشد. برای تشخیص دقیق، بررسی تخصصی و روش هایی مانند MRI و در بسیاری از موارد ارزیابی بافت تومور اهمیت دارند. درمان نیز ممکن است از پایش دوره ای تا جراحی، پرتودرمانی، شیمی درمانی و درمان های هدفمند متفاوت باشد.