تشخیص تومور مغزی فرایندی چندمرحله ای است که با بررسی علائم و معاینه عصبی آغاز می شود و در صورت نیاز با روش های تصویربرداری و آزمایش های تخصصی ادامه پیدا می کند. تومورهای مغزی از نظر محل، اندازه، نوع سلول و سرعت رشد متفاوت هستند و به همین دلیل استفاده از یک روش تشخیصی واحد همیشه کافی نیست. MRI و سی تی اسکن می توانند محل و ویژگی های ضایعه را مشخص کنند، اما در برخی بیماران برای تعیین نوع دقیق بافت به نمونه برداری نیاز است. آیا مشاهده یک توده در MRI به تنهایی برای تشخیص قطعی نوع تومور کافی است؟ در ادامه، مهمترین روش های تشخیص تومور مغزی و نقش هر کدام در ارزیابی بیمار بررسی می شود پس با ما همراه باشید.
تشخیص تومور مغزی
لازم به ذکر است تشخیص تومور مغزی معمولاً با شرح حال دقیق، بررسی علائم عصبی و انجام تصویربرداری از مغز آغاز می شود. نوع روش تشخیصی به نشانه های بیمار، محل احتمالی ضایعه و یافته های اولیه بستگی دارد. MRI یکی از مهمترین روش ها برای مشاهده جزئیات بافت مغز است، در حالی که سی تی اسکن در برخی شرایط برای ارزیابی سریع تر کاربرد دارد.
اگر تصاویر احتمال وجود تومور مغزی را مطرح کنند، ممکن است بررسی های تکمیلی مانند MRI با تزریق، اسپکتروسکوپی یا نمونه برداری درخواست شوند. هدف نهایی، تعیین محل توده، نوع آن و جمع آوری اطلاعات کافی برای انتخاب روش مناسب درمان است.
معاینه عصبی
معاینه عصبی یکی از نخستین مراحل ارزیابی بیمار مشکوک به تومور مغزی است. پزشک قدرت عضلات، حس اندام ها، تعادل، هماهنگی حرکات، رفلکس ها، بینایی، شنوایی و عملکرد برخی اعصاب مغزی را بررسی می کند. تغییر در هر یک از این موارد می تواند به مشخص کردن ناحیه احتمالی درگیر در مغز کمک کند. معاینه عصبی به تنهایی برای تشخیص قطعی تومور کافی نیست، اما در انتخاب تصویربرداری و بررسی های بعدی اهمیت زیادی دارد.
MRI مغز
MRI مغز یکی از مهمترین روش های تصویربرداری در تشخیص تومور مغزی است و تصاویر بسیار دقیقی از بافت نرم مغز ارائه می دهد. این روش محل، اندازه، حدود و ارتباط توده با ساختارهای اطراف را مشخص می کند. MRI همچنین در بررسی تورم اطراف تومور و فشار واردشده بر بخش های مجاور مغز کاربرد دارد. اطلاعات حاصل از آن برای برنامه ریزی نمونه برداری، جراحی تومور مغزی یا سایر مراحل درمانی اهمیت زیادی دارد.
MRI با تزریق ماده حاجب
در MRI با تزریق، ماده حاجب معمولاً از طریق ورید تزریق می شود تا برخی ضایعات مغزی واضح تر دیده شوند. تومورها ممکن است الگوی جذب ماده حاجب متفاوتی داشته باشند و همین موضوع اطلاعات بیشتری درباره ویژگی های ضایعه فراهم می کند. این روش می تواند به مشخص شدن مرز تومور و بخش های فعال تر آن کمک کند. با این حال، الگوی جذب به تنهایی نوع دقیق یا خوش خیم و بدخیم بودن تومور را قطعی نمی کند و باید همراه سایر یافته ها تفسیر شود.
سی تی اسکن مغز
سی تی اسکن از اشعه ایکس برای ایجاد تصاویر مقطعی از مغز استفاده می کند و در برخی شرایط، به ویژه ارزیابی های فوری، کاربرد زیادی دارد. این روش می تواند خونریزی، تورم، هیدروسفالی، تغییرات استخوانی و بعضی توده های مغزی را نشان دهد. سی تی اسکن معمولاً سریع تر از MRI انجام می شود و در بیمارانی که امکان انجام MRI ندارند نیز ممکن است مورد استفاده قرار گیرد. برای بررسی دقیق تر جزئیات تومور، در بسیاری از موارد MRI روش کامل تری محسوب می شود.
نوار مغز
نوار مغز یا EEG فعالیت الکتریکی مغز را ثبت می کند و روش اصلی برای مشاهده مستقیم تومور مغزی نیست. این آزمایش بیشتر در بیمارانی کاربرد دارد که دچار تشنج، حملات مشکوک یا تغییرات دوره ای سطح هوشیاری هستند. تومورهای مغزی در برخی افراد می توانند باعث تحریک غیرطبیعی سلول های عصبی و ایجاد تشنج شوند. بنابراین EEG اختلال فعالیت الکتریکی مغز را بررسی می کند، اما برای تشخیص محل و شکل توده باید از تصویربرداری استفاده می شود.
ام آر اسپکتروسکوپی
ام آر اسپکتروسکوپی یا MRS یک روش تکمیلی مبتنی بر MRI است که ترکیب شیمیایی و متابولیکی بافت مغز را ارزیابی می کند. این تکنیک می تواند تفاوت هایی میان بافت طبیعی، تومور، نکروز و برخی ضایعات دیگر نشان دهد. پزشک ممکن است از آن برای کمک به تعیین بخش مناسب برای نمونه برداری یا ارزیابی ویژگی های یک ضایعه استفاده کند. با این حال، نتایج اسپکتروسکوپی معمولاً در کنار MRI معمولی و سایر یافته های بالینی تفسیر می شوند.
MRI پرفیوژن
MRI پرفیوژن برای بررسی میزان جریان خون در بخش های مختلف یک ضایعه مغزی استفاده می شود. برخی تومورها به دلیل تشکیل عروق جدید، خون رسانی بیشتری نسبت به بافت اطراف دارند و این تفاوت می تواند در تصاویر پرفیوژن مشخص شود. این روش ممکن است به ارزیابی فعالیت تومور و افتراق برخی ضایعات از یکدیگر کمک کند. پرفیوژن MRI همچنین در بعضی بیماران برای بررسی تغییرات پس از درمان مورد استفاده قرار می گیرد.
PET اسکن مغز
PET اسکن روشی است که فعالیت متابولیکی بافت ها را با استفاده از مواد رادیواکتیو مخصوص بررسی می کند. این روش ممکن است در برخی تومورهای مغزی برای ارزیابی فعالیت متابولیکی ضایعه یا بررسی احتمال عود پس از درمان کاربرد داشته باشد. PET معمولاً به اندازه MRI برای نمایش جزئیات ساختاری مغز استفاده نمی شود و نقش آن بیشتر تکمیلی است. نوع ردیاب و ضرورت انجام این بررسی بر اساس شرایط بیمار توسط پزشک تعیین می شود.
نمونه برداری تومور مغزی
نمونه برداری تومور مغزی زمانی انجام می شود که برای مشخص شدن نوع دقیق ضایعه به بررسی بافت نیاز باشد. در این روش مقدار کوچکی از تومور برداشته شده و برای بررسی میکروسکوپی به آزمایشگاه پاتولوژی ارسال می شود. نمونه ممکن است با روش استریوتاکتیک یا همزمان با جراحی برداشت تومور تهیه شود. نتیجه نمونه برداری در تعیین نوع سلولی، درجه تومور و انتخاب روش درمان نقش بسیار مهمی دارد.
نمونه برداری بیوپسی
بیوپسی یکی از روش های مهم برای تایید تشخیص بافت شناسی در بسیاری از تومورهای مغزی است. در بیوپسی استریوتاکتیک، جراح با کمک MRI یا CT و سیستم هدایت دقیق، سوزن نمونه برداری را به قسمت مشخصی از توده وارد می کند. این روش به خصوص برای ضایعات عمقی یا تومورهایی که برداشت کامل آن ها خطر بیشتری دارد کاربرد دارد. نمونه به دست آمده علاوه بر پاتولوژی ممکن است برای آزمایش های مولکولی و ژنتیکی نیز مورد استفاده قرار گیرد.
آزمایش مایع مغزی نخاعی
آزمایش مایع مغزی نخاعی یا CSF در تمام بیماران مبتلا به تومور مغزی انجام نمی شود و کاربرد آن به نوع تومور و شرایط بیمار بستگی دارد. نمونه مایع معمولاً با روش پونکسیون کمری گرفته می شود و می تواند از نظر وجود سلول های غیرطبیعی یا نشانگرهای خاص بررسی شود.
این آزمایش بیشتر در برخی تومورهای سیستم عصبی مرکزی یا بیماری هایی که احتمال انتشار در مایع مغزی نخاعی دارند اهمیت پیدا می کند. در صورت افزایش فشار داخل جمجمه یا وجود توده خاص، انجام پونکسیون کمری ممکن است خطرناک باشد و باید تنها با نظر بهترین جراح مغز و اعصاب در تهران صورت گیرد.
آزمایش های مولکولی و ژنتیکی
آزمایش های مولکولی و ژنتیکی روی نمونه تومور نقش مهمی در طبقه بندی جدید تومورهای مغزی دارند. این بررسی ها می توانند تغییرات ژنی، جهش ها و نشانگرهای مولکولی خاص را مشخص کنند که در تعیین نوع دقیق تومور و پیش آگهی اهمیت دارند. در برخی موارد، نتیجه این آزمایش ها می تواند بر انتخاب درمان هدفمند یا سایر روش های درمانی اثر بگذارد. امروزه تشخیص بسیاری از تومورهای مغزی تنها بر ظاهر میکروسکوپی متکی نیست و اطلاعات مولکولی نیز بخشی از تشخیص نهایی محسوب می شوند.
آزمایش خون
آزمایش خون معمولاً به تنهایی برای تشخیص تومور مغزی کافی نیست و در بیشتر موارد نمی تواند وجود یا نوع تومور را به صورت قطعی مشخص کند. با این حال، آزمایش خون برای ارزیابی وضعیت عمومی بیمار، عملکرد کلیه و کبد، کم خونی، اختلالات انعقادی و آمادگی برای تصویربرداری یا جراحی اهمیت دارد. در بعضی شرایط خاص ممکن است نشانگرها یا آزمایش های تخصصی دیگری نیز درخواست شوند. بنابراین آزمایش خون بیشتر نقش تکمیلی دارد و تشخیص اصلی بر اساس تصویربرداری و در صورت نیاز بررسی بافت انجام می شود.
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، تشخیص تومور مغزی با ترکیبی از معاینه عصبی، تصویربرداری و در صورت نیاز بررسی بافت انجام می شود. MRI و MRI با تزریق از مهمترین روش ها برای تعیین محل، اندازه و ویژگی های توده هستند و سی تی اسکن نیز در شرایط خاص کاربرد زیادی دارد. روش هایی مانند اسپکتروسکوپی، MRI پرفیوژن و PET می توانند اطلاعات تکمیلی درباره ویژگی های متابولیکی و خون رسانی ضایعه فراهم کنند. در بسیاری از موارد، نمونه برداری و بررسی پاتولوژی برای تعیین نوع دقیق تومور اهمیت اساسی دارد. آزمایش های مولکولی نیز به طبقه بندی دقیق تر برخی تومورها و برنامه ریزی درمان کمک می کنند.
